Ý nghĩa của nghi lễ cúng ông Táo

  17/1/2020 17:30:44

23 Tháng Chạp là ngày cúng ông Táo về chầu trời, để trình báo lại với thiên đình về tất cả những gì đã xảy ra trong một gia đình, kể cả việc lớn lẫn việc nhỏ  trong suốt một năm qua. Nghi thức này xuất phát từ đâu, có ý nghĩa như thế nào có lẽ người Việt chúng ta hầu như đều đã biết. Bài viết này mong rằng sẽ làm nhắc nhớ ai đó lỡ quên một phần nào đó trong câu chuyện nghi thức tâm linh đầy ấm cúng này, cũng như những ý nghĩa đặc biệt của ngày lễ trước thềm năm mới.

Ông Táo là ai?  

Chắc chắn nhà có trẻ nhỏ, ông bà, bố mẹ sẽ phải trả lời câu hỏi như thế mỗi dịp làm lễ ông Táo ngày 23 tháng Chạp. Câu chuyện được lưu truyền từ bao đời nay về mối quan hệ ba người:

Trọng Cao có vợ là Thị Nhi ăn ở với nhau đã lâu mà không có con nên buồn phiền, hay cãi cọ. Một hôm, Trọng Cao đánh vợ nên vợ bỏ đi. Một thời gian sau, người vợ lấy chồng khác là Phạm Lang.

Trọng Cao thấy có lỗi nên đi tìm vợ, dọc đường tiêu hết tiền nên ăn xin. Tình cờ, Trọng cao xin ăn đúng nhà của vợ chồng Thị Nhi, hai bên nhận ra nhau.

Khi Phạm Lang trở về, Thị Nhi bảo Trọng Cao trốn vào đống rơm ngoài vườn. Phạm Lang đốt đống rơm để lấy tro bón ruộng mà không biết có người đang trốn. Rơm cháy, Trọng Cao bị chết thiêu. Thị Nhi thấy vậy, nhảy vào đống rơm đang cháy, chết theo. Phạm Lang không hiểu chuyện gì, thấy vợ chết liền nhảy vào chết theo vợ.

Thượng Đế biết chuyện, thấy ba người đều sống có tình nghĩa nên sắc phong làm Táo Quân, gọi chung là Định Phúc Táo Quân, mỗi người giữ một việc: Phạm Lang làm Thổ Công, trông coi việc bếp; Trọng Cao làm Thổ Địa trông coi việc nhà cửa; Thị Nhi là Thổ Kỳ trông coi việc chợ búa. 

Về cá chép vàng, dân gian truyền miệng đây là một loài động vật sống trên thiên đình, nhưng do phạm lỗi nên bị đày xuống hạ giới. Sau khi tu thành chính quả, cá chép sẽ hóa rồng và bay trở lại thiên đình.

Câu chuyện ông Táo cưỡi cá chép thể hiện mong ước của nhân dân về sự thay đổi theo chiều hướng tốt đẹp. Đó là mơ ước ngàn đời của con người. Dân gian tin rằng cưỡi cá chép thì được thăng hoa, thăng tiến.

Trong đời sống văn hóa của người Việt, cái bếp vô cùng quan trọng. Bếp có thể nói là linh hồn của căn nhà. Nhìn vào căn bếp, người ta cũng phần nào thấy được gia đình có hạnh phúc, ấm cúng, no đủ hay không. Vì vậy, ba vị thần cai quản căn bếp sẽ là người nắm rõ nhất mọi chuyện trong gia đình, để tâu lên với Ngọc hoàng. Nghi thức cúng ông Táo ngoài ý nghĩa tâm linh, còn có ý nghĩa nhắc nhở mỗi nhà hãy chăm chút, giữ lửa cho hạnh phúc gia đình.

Mâm cúng ông Táo gồm những gì?

Mâm cúng ông Táo theo truyền thống bao gồm các món: về cơ bản là có gà luộc, xôi gấc, hoặc nhiều món mặn khác như: nem rán, thịt luộc, tôm cá, …  tùy thuộc vào từng gia đình. Ngoài ra, luôn có trầu cau, rượu, vàng mã (bao gồm bộ mũ Táo Quân 3 chiếc: 2 chiếc mũ cho 2 Táo ông, 1 chiếc cho Táo bà), và con cá chép sống thả trong chậu nước…

Nghi thức cúng tiễn ông Táo về trời phải thực hiện trước 12 giờ ngày 23 tháng Chạp (âm lịch). Các gia đình bận rộn công việc thường làm trước từ đêm ngày 22 tháng Chạp.

Theo quan niệm dân gian, ngày 23 tháng Chạp là ngày các quan cai quản dưới hạ giới đều về chầu trời, nên sau ngày cúng tiễn chân ông Táo, người dân có thể dọn dẹp bàn thờ để đón năm mới. Do quan niệm ban thờ là nơi linh thiêng, không được dọn dẹp tùy ý sẽ gây kinh động đến thần linh. Tuy nhiên, quan niệm này về sau cũng dần thay đổi, người dân có thể chọn những ngày lành bất kỳ trong năm để dọn dẹp ban thờ thường xuyên được sạch sẽ.

Sau khi thắp hương xong, người ta hóa vàng và mang cá ra thả ở các ao, hồ, sông, suối gần nhà. Việc thả cá chép mang ý nghĩa tiễn ông Táo về trời, cùng với đó là mong ước được các vị thần thánh trên trời phù hộ, một năm mới thuận buồm xuôi gió và gia đình êm ấm, thuận hòa. Ngày lễ cúng ông Táo là một nghi lễ truyền thống đẹp đẽ, được duy trì từ bao đời nay và sẽ được người dân Việt Nam ta trân trọng và gìn giữ mãi về sau.